ΕΛ.ΤΑ.: ΙΔΡΥΣΗ ΕΠΙ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ - ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΕΠΙ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ;
του Νίκου Γ. Ματθαίου, μέλους του Ε.ΠΟ.Κ.
Αυτή την περίοδο, τα Ελληνικά Ταχυδρομεία βιώνουν την μεγαλύτερη διοικητική αναδιάρθρωση της μεταπολιτευτικής ιστορίας τους: η κυβέρνηση κλείνει εκατοντάδες καταστήματα σε όλη την επικράτεια, οι υπηρεσίες μειώνονται και, γενικώς, η πανελλαδική εμβέλεια του οργανισμού συρρικνώνεται. Αξίζει λοιπόν να θυμηθούμε – ή να μάθουμε – πώς ιδρύθηκαν τα ΕΛΤΑ και με τι προοπτικές, για να αντιπαραβάλλουμε το τότε με το τώρα και να δούμε πώς έχουν καταλήξει να είναι σήμερα.
Το Ελληνικά Ταχυδρομεία ιδρύθηκαν επί Κυβερνήσεως Γεωργίου Παπαδοπούλου, στις 28 Μαρτίου 1970, με το Ν.Δ. 496 (ΦΕΚ 73) «Περί οργανώσεως και λειτουργίας των Ταχυδρομείων», που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε στις 23 Δεκεμβρίου 1971, με το Ν.Δ. 1063 (ΦΕΚ 270).
Μέχρι τότε, την οργάνωση του ταχυδρομείου αναλάμβανε η Γενική Διεύθυνση Ταχυδρομείων του Υπουργείου Συγκοινωνιών. Η ίδρυση ενός αυτόνομου οργανισμού για την ταχυδρομική εξυπηρέτηση ήταν ένα πάρα πολύ σημαντικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό του Ελληνικού Κράτους. Μέχρι τότε, αυτό το καθήκον επωμιζόταν μία τυπική κρατική διοικητική υπηρεσία, με χαρακτηριστικά περιορισμένη ευχέρεια λήψεως αποφάσεων, αργή διεκπεραίωση εργασιών και μηδαμινή επενδυτική ισχύ. Με τα ΕΛΤΑ, η Ελλάς απέκτησε για πρώτη φορά έναν οργανισμό με ξεχωριστό προϋπολογισμό, στρατηγικό σχεδιασμό ιδιωτικής επιχείρησης και διοικητική αυτονομία. Αυτά τα χαρακτηριστικά, προσέδιδαν στα ΕΛΤΑ την δυνατότητα να δρουν ως ένας σύγχρονος οργανισμός, να επεκτείνουν δίκτυό τους και να βελτιώνουν διαρκώς την εξυπηρέτηση των πελατών.
Πέραν αυτού, επρόκειτο και για μία διεθνή διάκριση της χώρας. Μέχρι τότε, εκτός των πλέον ανεπτυγμένων κρατών (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Γερμανία κλπ.), τα ΕΛΤΑ ήταν από τους πρώτους αυτόνομους ταχυδρομικούς οργανισμούς στον κόσμο. Όπως δήλωσε ο πρώτος Γενικός Διευθυντής τους, Γεώργιος Κουρεμπανάς: «Η δημιουργία της Υπηρεσίας των Ελληνικών Ταχυδρομείων υπό μορφήν Οργανισμού Κοινής Ωφελείας, αρχικώς εξένισεν διότι, διεθνώς, παρόμοιον τολμηρόν πείραμα δεν είχεν επιχειρηθή…»
Τα ΕΛΤΑ λειτούργησαν επικερδώς κατά τα επόμενα έτη και επέτυχαν ισοσκέλιση του προϋπολογισμού. Από ελλειμματική, η επιχείρηση κατέστη κερδοφόρα. Μάλιστα, το 1972 τα ΕΛΤΑ διοργάνωσαν και τους πρώτους Βαλκανικούς Αγώνες Βάδην. Αυτή η – τότε – εικόνα ισορροπίας και οικονομικής αρμονίας φαίνεται σήμερα σχεδόν ξένη: τα ΕΛΤΑ βρίσκονται σε βαθιά οικονομική κρίση, εδώ και τουλάχιστον 20 έτη. Όπως αποκαλύπτουν τα οικονομικά τους στοιχεία, τα ΕΛΤΑ μαστίζονται από αρνητικά ίδια κεφάλαια, το έλλειμμα των οποίων έφτασε το 2024 τα 140.000.000. Πολλάκις έχουν χρειαστεί κρατική επαναχρηματοδότηση. Φυσική είναι, επομένως, η αναδιάρθρωση – ή ξήλωμα, κατά μερικούς – που υφίστανται σήμερα.
Παράλληλα, συνετάχθη 5ετές Πρόγραμμα Επενδύσεων του οργανισμού, βάσει του οποίου, όπως μαθαίνουμε από τον ιστορικό ερευνητή Μάνο Χατζηδάκη:
«- Δημιουργήθηκαν νέα σύγχρονα Ταχυδρομικά Γραφεία στην Αθήνα – Θεσσαλονίκη – Πειραιά – Τρίκαλα – Έδεσσα – Καβάλα και άλλες πόλεις.
- Λειτούργησε Κέντρο Διαλογής Αθηνών.
- Λειτούργησαν 82 νέα γραφεία στην επαρχία και μεταστεγάστηκαν ακόμη 200.
- Αγοράσθηκαν νέα αυτοκίνητα τύπου Peugeot και 700 μοτοσυκλέττες.
- Για πρώτη φορά τα δέματα άρχισαν να παραδίδονται κατ’ οίκον, η περισυλλογή σε Αθήνα – Θεσσαλονίκη γινόταν 6 φορές την ημέρα και αυξήθηκαν τα αγροτικά δρομολόγια σε 180.
- Για πρώτη φορά η ταχυδρομική εξυπηρέτηση γινόταν εγκαίρως και πολλές φορές, αυθημερόν.
- Με το Ν.Δ. 1063/71 μέριμνα ελήφθη για τον Φιλοτελισμό και τα Ελληνικά Ταχυδρομεία άρχισαν να κερδίζουν διεθνείς διακρίσεις.»
Όλη αυτή η επένδυση σε υποδομές που βλέπουμε πως πραγματοποιήθηκε επί Κυβερνήσεως Παπαδοπούλου, οδηγούν στο συμπέρασμα πως οι απριλιανή κυβέρνηση θεωρούσε τα ΕΛΤΑ ως ένα κρίσιμο εθνικό «εργαλείο». Τα ΕΛΤΑ ήταν αποτελεσματικά, εξυπηρετούσαν γρήγορα και δημιουργούσαν κέρδος. Αντιπαραβάλλουμε αυτήν την θεώρηση με το σήμερα, όπου τα ΕΛΤΑ αντιμετωπίζονται μάλλον ως ένας προβληματικός οργανισμός και η λύση που δίνεται είναι το κλείσιμο εκατοντάδων υποκαταστημάτων, με συνακόλουθη απαξίωση της επαρχίας, όπου βρίσκονται τα περισσότερα υποκαταστήματα που θα καταργηθούν.
Αξίζει επίσης μία ειδική αναφορά στον φιλοτελισμό. Κάποτε, αυτή η δραστηριότητα ήταν μία σημαντική πηγή εσόδων, αλλά και παράλληλα ένα εργαλείο προώθησης μίας ιδανικής εικόνας της Ελλάδος στο εξωτερικό. Σήμερα, η αγάπη για τα γραμματόσημα προφανώς και δεν αρκεί για να αντισταθμίσει τις μεγάλες ζημίες των ΕΛΤΑ. Το κύριο αίτιο εδώ είναι, προφανώς, η ραγδαία αύξηση της διαδικτυακής αλληλογραφίας, που καθιστά κοστοβόρα και επιζήμια την διατήρηση του εκτεταμένου δικτύου των ΕΛΤΑ.
Έφτασαν, λοιπόν, τα ΕΛΤΑ, από ένας κερδοφόρος και σύγχρονος μηχανισμός, να καταστούν μία βαθιά απαρχαιωμένη υπηρεσία. Η Κυβέρνηση Μητσοτάκη, ανταποκρίνεται στην σίγουρα αναγκαία αναδιάρθρωση των ΕΛΤΑ με μία μάλλον πρόχειρη λύση: το κλείσιμο 204 καταστημάτων, που αντιστοιχούν στο 45% του συνολικού δικτύου. Η κυβέρνηση έχει επίσης προαναγγείλει την ψηφιοποίηση της υπηρεσίας και μένει να δούμε εάν και κατά πόσον αυτή θα επιτευχθεί.
Ωστόσο, με την σημερινή συζήτηση περί ΕΛΤΑ κυριαρχείται από περικοπές και συγχωνεύσεις, η αναδρομή στα πρώτα έτη ύπαρξης του οργανισμού μας δηλώνει το εξής: όταν ένας δημόσιος οργανισμός λειτουργεί με σαφή αποστολή, σταθερό πλαίσιο και στοιχειώδη οικονομική πειθαρχία, μπορεί να παράγει έργο, να προσφέρει υπηρεσίες και να στηρίζει την ανάπτυξη της χώρας. Το πώς από το τότε φτάσαμε στο σήμερα δεν ήταν μία φυσική διαδικασία, αλλά αποτέλεσμα κακοδιαχείρισης, συγκεκριμένων επιλογών και παραλείψεων.
Από την δεκαετία του ’90 κι έπειτα, η διοίκηση των ΕΛΤΑ δεν προέβη στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις – το κόστος λειτουργίας παρέμεινε υψηλό και το σύστημα παρωχημένο. Η ψηφιοποίηση δεν προωθήθηκε, παρότι στον ορίζοντα διαγραφόταν ξεκάθαρα ο ερχομός της κυριαρχίας της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας. Ενώ όλο και περισσότερες χώρες επένδυαν σε logistics και ψηφιακά συστήματα, στην Ελλάδα τα ΕΛΤΑ παρέμειναν δέσμια του παλαιού μοντέλου λειτουργίας. Τα ΕΛΤΑ δεν ανταποκρίθηκαν στις σύγχρονες προκλήσεις, με αποτέλεσμα το 2014 να είναι το τελευταίο έτος – φαινομενικής, εστω – όπου η εταιρεία ήταν επικερδής. Η δημιουργία των ELTA Courier μονάχα ανέστειλε για λίγο το αναπόφευκτο. Το κράτος συνέχιζε να χορηγεί ενέσεις χρημάτων στην υπηρεσία, αλλά οι ζημίες συνέχισαν να ανεβαίνουν. Ενώ το κερασάκι στην τούρτα ήταν οι καταγγελίες ότι μέρος των πόρων διοχετεύθηκε σε απευθείας αναθέσεις συμβουλευτικών υπηρεσιών που όμως δεν επέτυχαν την βελτίωση της λειτουργικής αποδοτικότητας.
Επομένως, η κατανόηση της ιστορικής διαδρομής δεν έχει μονάχα ιστορική αξία, αλλά είναι η προϋπόθεση για την διεξαγωγή μίας σοβαρής κι εμπεριστατωμένης, νηφάλιας και – πάνω από όλα – παραγωγικής συζήτησης, για το τι μέλλει γενέσθαι για τα Ελληνικά Ταχυδρομεία.
